اگر کسی به "کتابخانه استاد دکتر سید احمد فردید" مراجعه کند و نگاهی به فهرست کتابهای این کتابخانه بیاندازد، عناوین تعداد زیادی از تالیفات ابن سینا و ملاصدرا ملاحظه خواهد نمود و اگر کتابهای آلمانی و فرانسوی این کتابخانه را ورق بزند چه بسا به عباراتی از ملاصدرا برخواهد خورد که فردید در حاشیه این کتابها نوشته است. و تصدیق خواهد نمود که فردید به فلسفه دوره اسلامی احاطه و تسلط داشته است و لذا پرسشها و اظهارنظرهای وی درین باره را لاجرم همچنانکه مورد ادعای وی نیز هست "اجمال بعد از تفصیل" خواهد دانست. همانطور که رضا براهنی اذعان کرده است "فردید یک سوال کننده دائمی است":

"شفاي بوعلي سينا چيست؟ آيا طاغوت يوناني به الله انقلاب پيدا كرده؟ نه! نه اينكه حالا بگويد كه با الله مخالف است. همان طبيعيات است و همان رياضيات است، همان منطقيات و همان الهيات ارسطو! امروز اين پرسش بجاست. بوعلي سينا طاغوت زده است يا نه؟ با لذات يا بالعرض؟ سالهاست كه من اين مسئله را طرح كردم، براي احترام به بوعلي و با سعي در تذكر بوعلي سينا. اين سالهاست كه كارم بوده جوان! هنوز هم مشغولم".(نسبت دیانت حقیقی اسلام با فلسفه و علم)

این سخنان در سال 1359 ایراد شده و با سخنان سال 1369 استاد فردید در همین مورد متباین بنظر میرسد. بعلاوه در همین حول و حوش سال 1359 وی در سخنانش به ابن سینا نسبت "زتدقه" و به ملاصدرا نسبت "بی تقوائی" داده است.

" بسمه تعالی ، بنام خدای پریروز و پس فردا . متافیزیک در یونان ظهور پیدا میکند و بعد بنا بر پیش بینی قرآن به اسلام می آید . باید هم به اسلام بیاید . اخلاق یونانی می آید ، یعنی شرک، یعنی زندقه، یعنی ژانتیویته، یعنی پاگانیسم ، یعنی امپریالیسم که در اسلام با خلافت می آید و با حکومتها هر روز هم بدتر میشود، می آید تا دوره جدید، می آید تا دوره سلاطین صفوی، همراه این امپریالیسم، فلسفه هم می آید. ائمه اطهار نه فیلسوف به معنی امروزی لفظ بودند بلکه فلسفه می دانستند و زندقه یونانی را می شناختند برای اینکه جلوی دهریه و زنادقه دربیایند. متافیزیک بعدا ترجمه میشود و بوعلی سینا می آید، بوعلی سینا برای من زندیق است ولی زندقه زدگی او خودبنیاد نیست. بوعلی هنوز درمقابل کتاب آسمانی خشیت دارد.  باز متافیزیک می آید تا ملاصدرا، دو جهت و جریان است یکی بی تقوائی و دیگری تقواست. بی تقوائی فلسفه ملاصدرا است، در فلسفه ملاصدرا تقوای قرآنی فراموش شده، فلسفه بارش شده است. قرآن ورای متافیزیک است، ورای فلسفه است، ورای مابعدالطبیعه است"(دیدار فرهی، صفحه 367)

شکی نیست که ابن سینا و ملاصدرا از مفاخر ما و در سطح جهانی نیز به عنوان فیلسوف و متفکر مطرح هستند. بالاخص ابن سینا که حتی مرجع متفکرین قرون وسطای اروپا نیز بوده است تا جائیکه کسی همچون مایستر اکهارت که مارتین هیدگر تعبیر "گلاسن هایت"  از او گرفته است، در همین رساله گلاسن هایت چنین مینویسد: "استاد مهتری بوده است بنام ابن سینا که میگوید............"(ضمیمه "الوهیت و هیدگر"ترجمه محمدرضا جوزی)

فردید خود در سخنرانی منتشر نشده ای، در باب "وارستگی"(گلاسن هایت) و مایستر اکهارت چنین گفته است:

"هیدگر در مقابل مایستر اکهارت "آری" نمیگوید "نه" هم نمیگوید احترام هم به مایستر اکهارت میگذارد چون "گلاسن هایت" را او گفته است....................................

  آنوقت این میشود وارستگی، فرق گلاسن هایت – وارستگی - هیدگر با مایستر اکهارت این است که مایستر اکهارت هنوز مشوب به عقبای مسیحیت است، یک کمی هم دوره جدید بسراغش آمده است"

آیا نمیشد که فردید با همین لحنی که درباره مایستر اکارت سخن گفته  در باره ابن سینا و ملاصدرا هم سخن بگوید؟ و حرفی از "زندقه" و بی تقوائی" و اینگونه "اتهامات" بمیان نیاورد؟ میتوان پاسخ داد که فردید، همچنانکه در سخنرانیهای سالهای 58 تا 62بارها گفته که به دو ملاصدرا قائل بوده است:

" گاهی اوقات میشود ملاصدرا را برای حفظ وضع موجود وسیله قرار داد در حالیکه ملاصدرای دیروز غیر از امروزی است....

حالا این ملاصدرا که میقات خودش را داشته و امروز مجددا مطرح میشود ، دارای میقات جدیدی میشود که خودبنیادانه است ، طوری که امروز دوتا ملاصدرا داریم ، یکی ملاصدرای زمان خودش و یکی ملاصدرای امروز که موقفی و میقاتی دیگر دارد . بدین صورت است که ملاصدرا را با پوپر مخلوط میکنند و این در آخرین مرحله تاریخ است"(دیدار فرهی)

پس میشود گفت که شاید فردید "بی تقوائی" را به ملاصدرای امروز نسبت میدهد نه ملاصدرای زمان خودش. اما اولا این مطلب در مورد ابن سینا صادق نیست و ابن سینا امروز مجددا مطرح نشده و بر خلاف ملاصدرا و حکمت متعالیه اش، ابن سینا وحکمت مشاء او امروزه حوزه قدرتمندی ندارد. ثانیا جمله های نقل شده در ابتدای مطلب صراحتا نشان میدهد که منظور فردید "ملاصدرای دیروز" است.

تا اینجای مطلب دو سوال پیش می آید :

اول اینکه  به تعبیر خود استاد "وجهش چیست" و "جهتش چیست" که وی درباره این دو فیلسوف بزرگ ما با این چنین تعبیراتی سخن گفته است؟

دوم، آیا فردید در سال 1369 نظر خود را در مورد "فلسفه در اسلام" و ابن سینا و ملاصدرا نسبت به دهسال قبل تغییر داده بوده است؟

از یکشنبه 19/12/1369 لغایت سه شنبه 21/12/1369 از سوی "انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران" سمیناری با عنوان "کنگاشی در اندیشه جلال آل احمد" در تالار علامه امینی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران برگزار شده است. در آخرین روز این سمینار استاد دکتر احمد فردید سخنرانی ای با عنوان "غربزدگی و تزلزل ارکان و مبانی بیش از دوهزار و پانصد ساله آن در جهان کنونی" – عنوانی که در این سالهای آخر با اندک تفاوتهائی برای سخنرانیهای دیگری نیز انتخاب کرده است – ایراد نموده است که می باید آنرا آخرین سخنان استاد در یک جمع عمومی دانست.

در این سخنرانی استاد فردید، مقایسه ای بین دوره بعد از مشروطه و دوره ای که فلسفه به اسلام آمده، دیده میشود که در آن از ابن سینا و ملاصدرا نیز نام برده شده و سخنانی ایراد شده که با سخنان قبلی استاد درباره "فلسفه در اسلام" متفاوت بنظر می رسد.

در این جا عباراتی مرتبط به این موضوع، از این سخنرانی  نقل می شود و در نوشته های بعدی به مقایسه این سخنان با سخنانی دیگر از استاد و همچنین به توضیحاتی درباره این سخنرانی و حواشی آن پرداخته خواهد شد "اگر خدا بخواهد":

"حالا من حرفم اینست: مساله، یکدفعه شما خیال  کنید خب یونان است و طاغوت یونان آمد در اسلام، پس بنابراین شما می گوئید نظر به اینکه یونان آمد در اسلام پس ملاصدرا غربزده بود ؟ نه، نه، نه، بارها نه! آمد همه جا، به یونان آمد، جای دیگر آمد، همه رفت، طاغوت یونان رفت، جایش را الله گرفت. این مساله ساده است ببینید الآن غربی ها تمام جهان را می روند جستجو و پژوهش می کنند، دائره المعارف می نویسند ، همه و همه – حوالت چنین است – و مظهر اسمی هستند که می رود به اسم دوره جدید که مدارش برموضوعیت نفسانی و نفس اماره است شروع میکند حرف زدن. اسلامش باشد یا غیر اسلامش"............(فکر می کنم منظور استاد این است که همانطور که در دوره جدید غربیها همه چیز را بردند به اسم دوره جدید، در دوره اسلامی هم مسلمانان سراغ فلسفه یونان رفتند و در ترجمه آثار قلاسفه یونان، الله جای طاغوت را گرفت)

" شما میگوئید – معمولا هم هست و نسنجیده و نفهمیده و شاید هم با سوءنیت – آمده اند گفته اند فلسفه آمده در اسلام ، تو هم که طاغوت می گیری فلسفه را پس اسلام طاغوت زده است!؟ به یکی هم کسی سوال کرده گفته از خودش سوال کن، نمی دانسته من چه می گویم – و اسمش را هم نمی آورم – چیزی نیست ها – بعضی ها می گویند شاگرد من است – ولی ایشان استاد بزرگوار، هر چه میخواهد باشد، اسم و فعل و حرفش ربطی به من ندارد و به شاگردی من ندارد – دکتر داوری، علامه بزرگوار آقای دکتر داوری – نه! توجه کنید بنده وقتی گفتم طاغوت ، کلمه تئوس یونانی زئوس است. درست است که کتب یونانی ترجمه میشود ولی طاغوت میرود، جایش الله می گیرد . ای آقا ملا صدرا خدایش الله است، بوعلی سینا خدایش الله است، نه خدای افلاطون و ارسطو.

آمده - عجیب است - هر چه آمده در ادوار اسلام، اول الله است. حالا بعد از این، که غربزدگی تا دوره مشروطه در اسلام نیست ولی همینطور که پیش بینی شده – کلام الله مجید، شیعه و بقیه گفتند – هر چه تاریخ جلو آمده در اسلام تباهی و فساد آمده، معناش این نیست که این تباهی و فسادی که در اسلام آمده تا دوره قبل از مشروطه – دوره قاجار و از این زهرماری ها – معناش این نیست که غربزده شدند. اینها با اینهمه خدایشان الله بوده ولی تباهی و فساد آمده بود، فرق است به اینکه غربزدگی با مشروطه می آید. حالا چیست؟ مساله عبارت از این است که... حالا مساله این است که آیا مشروطه نبایست بیاید؟ نمیشد، بایستی بیاید ولی امروز است که بایستی با پرسش از ماهیات از نو بپرسیم که مشروطه چه بود، برای اینکه بالاخره تاریخ اسلام رسیده بود به یک مرحله ای که این لطف حق بود که مشروطه آمد ولی در عین حال – فعلا که میخواهیم اظهارنظر کنیم – بنده مشروطه را بعنوان قهر هم... نمیتوانم که قهر هم نگیرم – سیر قهر است – مشروطه آمد بعد چه؟"......

"برای اینکه در این غربزدگی که با یونان شروع میشود، وقتی که حقیقت شرق غروب پیدا می کند – خورشید حقیقت شرق – خورشید حقیقت غرب یعنی یونان شروع می شود. پس آیا وقتی که یونانی می آید به اسلام ما غربزده می شویم؟ نه! درست است که گفتند چند و چند از حکمت یونانیان  یا فرض کنید فلان، ولی حق مطلب این است که این نزاعی که شده دسته ای بوده بجای خودش، یکی حکمت اشراق طرفدار بوده– یکی کلام بوده – یکی فلسفه بوده یکی هم عرفان بوده . عرفا خب بعضی شان – تصوف اسلام – با فلسفه در افتادند. این معناش این نیست که فلسفه غربزده است – نه – فلسفه اسلام از بالا - همه - همواره خدایش الله است. البته خدای الله همواره قوس نزول طی میکند و لی هیچوقت این خدا تا قبل از مشروطه و بعدش من غیر مستقیم بعد از صفویه – کمابیش – خدا نه خدای جدید میشود نه طاغوت. بلکه با مشروطه به این طرف است که خدا، خدای جدید میشود"  

این آخرین قسمت مباحثه در مورد کتاب "متفکرین اسلامی در برابر منطق یونانی" است که میان مصطفی طباطبائی نویسنده کتاب و حمید داوران بعنوان منتقد کتاب، درگرفته است. شاید بی مناسبت نمی بود که مستقیما از خود کتاب در این نوشته ها توسط نویسنده این وبلاگ مطالبی نقل می شد ولی نگارنده بر این اعتقاد است که درک کلیات مطالبی از نوع مطالب آقای طباطبائی از آنجا که مطابق عادت ماست و همه هم به انحاء گوناگون این نوع مطالب را در روزنامه ها و رادیو تلویزون تکرار میکنند،  چندان محتاج شرح و بسط نیست (مثلا اینکه: "بشر بطور طبیعی از تفکر منطقی پیروی میکند"). و این سخنان فردید است که چون خلاف آمد عادت ماست فهم آن برای ما مشکل میشود و همین خود از نظر نگارنده حاکی از درستی این مطلب است که :"در هر دوره تاریخی نحوی از تفکر بر بشر غالب است". در همین بحث حصول و حضور، همه ما مفهوم تفکر حصولی را می فهمیم (حرکت نفس از امور مطلوبه به مقدمات موصله  و باز حرکت از مقدمات به نتائج – رهبر خرد) اما چون به تفکر حضوری میرسیم خود من وا می مانم که "تفکر رفتن از باطل سوی حق" یعنی چه. چرا که این بیت "شبستری" مربوط به "تفکری دیگر" سوای تفکری است که امروز بر من غلبه دارد، یعنی تفکر دوره جدید.

پاسخ حمید داوران:

پس از چاپ یادداشت حقیر و نوشته جناب آقای طباطبائی در روزنامه کیهان، بعضی از علاقمندان نکاتی را در باب آن مقاله یادآور شدند که البته بازگشت بیشتر آنها به اغلاط چاپی روزنامه بود. مثلا عبارت "آیا ارسطو شعر را هدف قبض و بسط می داند" در اصل "صرف قبض و بسط" بوده است. یا شعر مولانا که بغلط اینطور چاپ شده بود:"فلسفی خود را ز اندیشه بکشت - گو ورا کورا سوی گنجست پشت" در اصل "گو بدو کورا سوی گنجست...." بوده است.

اما گذشته از موارد فوق یک نکته اساسی که دوستی آشنا با مقدمات و مبانی فکری "مقاله" متذکر شد این بود که عبارت"غرب و غربزدگان باید کلاه فلسفه را از سرشان بردارند" مبهم و نارساست و پرسش اساسی درباب "چگونگی گذشت از فلسفه و بطور اعم متافیزیک" در آن بی پاسخ مانده است. و جا داشت که این سخن آقای دکتر فردید که بارها در سخنرانی هاشان بدان تصریح کرده اند بدنبال مطلب می آمد که: " تنها سعی در ورود به مسائل فلسفی با ذکر و فکر و توجه کافی به معنی "رسوخ در فلسفه" و بطور کلی رسوخ در علم است که انسان را از فلسفه خودبنیاد جدید و به تعبیر دیگر اعتقاد دانسته و ندانسته به اصالت وجود انسانی که حوالت تاریخی جدید غرب و از آنجا جهان امروز بطور کلی است به حدوث نسبت دیگری با عالم و آدم و مبدا عالم و آدم و حدوث تاریخ دیگر –برای او – وارد می تواند کرد اگر خدا بخواهد".

 اما آنچه آقای طباطبائی، در ضمن پاسخ به مقاله حقیر اظهار داشتند، از سنخ یادآوری های فوق نیست و حال و هوای دیگری دارد، که در اینجا به بیان بسیار اجمالی آن به ترتیب ذیل پرداخته میشود.

1 – آقای طباطبائی این عبارت نویسنده را که"ایشان وحی عام و خاص را از قبیل منطق و معقولات ثانی انتزاعی قلمداد کرده اند" تهمت و افترا به خویش انگاشته اند. گرچه اظهار نظر این حقیر در باب این مساله مبتنی بر مقدماتی بود که با تفصیلی متناسب آن مقاله، مذکور آمد و در اینجا اجمالا طرح پرسش می کنم که مگر اعتقاد ایشان به اینکه:"بشر بطور طبیعی از تفکر منطقی پیروی می کند" و "شعر نیز از تفکر منطقی بیرون نمی باشد" موید مفهوم عبارت نویسنده نیست؟ مگر در جملات فوق همه چیز از جمله قرآن – که وحی خاص است – و همچنین شعر اصیل که وحی عام است – به تفکر منطقی و معقولات ثانی انتزاعی رجوع حاصل نکرده اند؟

آیا اگر کسی وارد یک بحث منطقی شود وبا قبول مقدمات مورد قبول طرف، توالی فاسد آنرا ارائه کند سخنان وی از قبیل "افترا" است؟ و آیا آقای طباطبائی با چنین استنتاجهائی به جمع " هل من مبارز" طلبان "مناظره تلویزیونی" پیوسته اند؟

خلاصه کلام هر چند حقیر، ادعای ایشان را بر وقوع جرم "تهمت و افترا" در یک بحث منطقی و فلسفی به "جد" نمیتواند بگیرد و نمیتواند جز از قبیل موهومات بشمار آورد و هرچند این بنده یکبار وسیله کسب شهرت ایشان شده است(مقصودم شهرت و شهرت طلبی "حتما" ناپسند نیست) اما اگر مساله برای ایشان "جد" است حرفی نیست. ولی چنین بنظر میرسد مرجع رسیدگی به دعوای - به تشخیص من - موهوم ایشان محاکم قضائی باشد نه تلویزیون.

2 – شگفت از شماست – نه از نویسنده – جناب آقای طباطبائی که می فرمائید "وحی خاص پروردگار از تفکر حضوری منزه و مبراست" شاید همین عبارت کافی باشد تا اهل نظر بتوانند در مورد میزان معلومات شما در معقول و منقول داوری کنند. شما که کتاب "متفکرین اسلامی در برابر منطق یونان" نوشته اید، مثل اینکه نخواسته اید به مقدمات حکمت و فلسفه هم توجه پیدا کرده باشید. شما اگر به کتب قوم در مبحث "علم باری" رجوع می کردید ملاحظه می نمودید که از صدر اسلام تا ابن سینا و صدرالدین شیرازی....تا حاج ملا هادی سبزواری همه متفق القول اند که "علم باری" به ذات خود و همچنین به ماسوای خود، "علم بیواسطه" و "حضوری" است اما در اینکه آیا علم باری به ماسوای خود حصولی "نیز" هست، تنها معدودی مدافع این نظر بوده اند که آنهم سپس از اعتبار افتاده است(البته در اینجا باید متذکر شد که حکمای اسلامی، فرق میان علم حضوری خداوند و انسان را در این دانسته اند که علم حضوری انسان حادث است و از آن خدا، قدیم) ملاحظه می فرمائید که در حضوری بودن علم باری چنین اتفاق قولی هست تا چه رسد به علم پیامبر اسلام و وحی پیامبر اسلام.

3 – اما در باب شریعت سنگلجی چنین می نماید که جنابعالی به وکالت و وصایت از سوی ایشان علیه حقیر اقامه دعوی کرده باشید، داوری را به اهل نظر واگذار  می کنم تا با رجوع به مقاله قبلی صحت یا کذب ادعای من و شما را تحقیق کنند. و ادعای من این است که راقم این سطور ضمن احترام به مرحوم شریعت – همچنانکه از صریح عبارت من درباب آن مرحوم برمی آید – حساب ایشان را از بعضی کسانی که می خواهند مرحوم شریعت سنگلجی را شاگرد "وهابیه" – و انکار نه تنها "رجعت" بلکه بطور کلی امام زمان – قرار دهند، جدا کردم و بهمین جهت و از آنجا ذکر"دولت سعودی وهابی آمریکائی" بمیان آمد و امیدوارم خوانندگان محترم به کتابهائی در باب تاریخ "وهابیه" و از جمله "خاطرات سیاسی مستر همفر" – بی آنکه من مدعی صحت تام و تمام مطالب آن باشم – رجوع نمایند تا معلوم شود استعمار انگلستان از چه وسائلی برای ایجاد تفرقه و نفاق در بین ملل و ممالک مسلمان استفاده کرده است.

4 – وتناقضی که شما از تفاریق عبارات مقاله گذشته نسبت به کتاب خودتان استنتاج فرمودید و اینکه چطور هم شما را بیخبر از ساده ترین مسائل منطقی دانستم و هم کتاب شما را از "بسیاری کتابهای مهم!"بهتر دیدم. البته توجه دارید در نوشتن برای پرهیز ازتوسل به "حربه تحقیر و توهین و تهمت و افترا" و همچنین برای آنکه "خدای نکرده اسائه ادبی نشده باشد "گاه لازم می آید بعضی مسائل به اجمال برگزار شود و تلویحا مذکور گردد. من سه بار در پایان مقاله عبارت "کتابهای مهم" را آوردم و هر سه بار با علامت تعجب، و همچنین اشاره کردم "آن کتابهای مهم اصلا شایسته یک یادداشت یا بحث های جدی نیستند" و سپس متذکر شدم که "آن کتابهای مهم در این آشفته بازار بیفکری و...." و اگر باز هم منظور نویسنده از "کتابهای مهم" بر شما پنهان مانده است اجازه بفرمائید اضافه کنم که : مهم در اباطیل پردازی و مهملات درائی

5 – اما کلمه "فراز" را فرانسوی ها بیشتر در کتابهای دستوری که برای بچه ها نوشته میشود استعمال می کنند. و آنطور که شما آنرا بکار گرفته اید بنظر بنده "نه اسلامی" بود "نه شرقی" "نه غربی"! (مانند بعضی دیگر از تعبیرات فرنگی و ترجمه تعبیرات فرنگی که امروز در فارسی بکار می رود).

6 – در باب حوزه نظری "محی الدین عربی" جنابعالی گویا وقت اینکه توجه کافی به صدر و ذیل عبارت بفرمائید، نداشته اید در آغاز جمله ذکر "ائمه و اولیاء و اوصیاء دین " بمیان آمده بود و سپس صوفیه صدر اسلام و "مولانا" و این رشته به "روح تصوف نظری حوزه محی الدین عربی" منتهی شده بود. بی آنکه "حوزه محی الدین عربی" را بعنوان حافظ مطلق حقیقت و طریقت و شریعت دیانت مقدس اسلام نفیا یا اثباتا تلقی کرده باشم و حال آنکه شما تنها به ذکر اسم شخص "محی الیدن عربی" اکتفا فرمودید. معلوم است چرا و برای چه؟

                                                                                                                       حمید داوران

در روزنامه کیهان مورخ 18 تیر 1359 پاسخ دوم مصطفی طبا طبائی به حمید نادران به چاپ رسیده است که میتوانید ذبلا مطالعه نمائید.

در این پاسخ مصطفی طباطبائی گذشته از مباحث جدلی معمولی به یک موضوع بسیار مهم اشاره کرده و آن اینکه حمید نادران قرآن کریم و وحی خاص را آشکارا و به تصریح از نوع تفکر و البته تفکر حضوری دانسته است. برای دانستن اینکه آیا داوران دقیقا چنین ابراز عقیده ای کرده است یا نه باید به مقاله وی مراجعه نمود ولی اگر فرض کنیم اینگونه باشد، ظاهرا ایراد طباطبائی این است که تفکر اعم از اینکه حصولی یا حضوری باشد بهر حال به انسان باز می گردد و یه این ترتیب نتیجه قائل شدن به چنین عقیده ای این است که قرآن کریم کلامی انسانی است نه الهی. البته در همین شماره کیهان و در جوار نوشته طباطبائی پاسخ مجدد حمید داوران نیز درج شده که متعاقبا در این وبلاگ قرار داده خواهد شد.

در پاسخ به حمید داوران

مصطفی طباطبائی دعوت به مناظره تلویزیونی کرد

بدنبال طرح بحث منطقی و فلسفی مصطفی طباطبائی و حمید داوران در روزنامه کیهان نویسنده کتاب "متفکران اسلامی در برابر منطق یونان" با ارسال یادداشتی داوران را به مناظره تلویزیونی دعوت کرد. مطلب ذیل، عین نوشته طباطبائی و پاسخ حمید داوران به این یادداشت است که می خوانید:

در پی مطرح شدن کتاب من "متفکران اسلامی در برابر منطق یونان" در روزنامه کیهان، آقای حمید داوران طی مقاله خود که در 10 تیر ماه در کیهان منعکس گردید متاسفانه به حربه تحقیر و توهین به اینجانب توسل جستند. بطوریکه خود در پائین مقاله به این شیوه ناستوده در نگارش عنایت فرموده و مرقوم داشته اند:"امیدوارم اگر در این گفتگوی خدای ناکرده به ایشان اسائه ادبی شد بر من ببخشایند" البته اسائه ادب جای خود دارد و بخشیدنی است ولی تهمت و افترا را چه باید کرد؟ من کتابی نوشته ام در باب منطق. در آنجا اساسا بحث از وحی و کیفیت آن مطرح نبوده است. اما آقای داوران به من نسبت داده اند که (وحی عام و خاص را از قبیل منطق و معقولات ثانی انتزاعی دانسته ام). آیا این تهمت و افترا نیست؟ آیا در کتاب یا مقاله من که در کیهان بچاپ رسید هیچ سخنی از وحی عام و خاص بمیان آمده است؟

شگفتا اقای داوران که در مقال] خود به تصریح اظهار عقیده نموده اند: (قرآن که وحی خاص است از موارد حضور است)! – آنچه در سراسر این مقاله داخل پرانتز آمده عینا عبارت آقای داوران است – ایشان که آشکارا قرآن کریم را از نوع تفکر شمرده اند، بهر صورت و با هرگونه تاویل و توجیه که باشد، معلوم نیست چرا میخواهند این نسبت را توسعه داده و بصورتی به دیگران نیز سرایت دهند و شاید اتهام مزبور به حقیر برای این بوده که مجالی باشد تا طرز تعبیر خود را درباره وحی بیان کنند. آری شان و مقام قرآن مجید که کلام الهی و وحی خالص پروردگار است  از معقولات ثانوی انتزاعی و هم از (تفکر حضوری) منزه و مبراست.

در مقاله آقای داوران که فلسفه و عرفان و منطق بشکل غریبی با هم درآمیخته، بی تناسب نام مرحوم علامه مصلح و دانشمند بزرگوار، شریعت سنگلجی رفعه الله درجته، با کنایه ای مشحون از سوء ادب بمیان آمده است و از(دولت سعودی آمریکائی نفت آلود غربزده) در کنار نام شریف ایشان سخن رفته! آیا اینها از جمله بحث در مقولات منطقی است که موضوع سخن آقای داوران بوده یا خواسته اند بهرصورت دستاویزی یافته گریزی بزنند و فحش و ناسزا و اتهام در حق کسانی روا دارند؟

آقای داوران از یک طرف خطاب بمن نوشته اند:  (شما که ساده ترین مسائل منطق قدیم و جدید را نمیدانید... ) و از سوی دیگر در پایان مقاله خود اعتراف کرده اند: (در خاتمه برای اینکه از انصاف دور نمانیم باید عرض کنم که کتاب فاضل محترم اقای طباطبائی را از بسیاری کتابهای مهم بهتر دیدم و به همین جهت آنرا قابل مطالعه و مباحثه دانستم و مبادرت به تدوین یادداشت چاپ شده در کیهان نمودم) اولا برادر محترم چرا این "انصاف" را در پایان مقاله در نظر گرفته اید! و از آغاز بکار نگرفته اید تا از فحش دور و از تهمت در امان مانید؟ ثانیا که بقول شما از تمام مسائل منطق قدیم و جدید ناآگاهم، چطور میتوانم کتابی درباب منطق بنویسم که از کتب مهم روز پیشی گرفته باشد؟ آیا هیچ درباره این تناقضات اندیشیده اید؟

آقای داوران یک کلمه "فراز" بمعنای جمله را در مقاله من پیدا کرده و آنرا دستاویز حمله به حقیر قرار داده اند که چرا لغتی را که در اصل فرانسوی است و در فارسی داخل شده و بکار میرود در مقاله خود آورده ام در اینباره مرقوم داشته اند (ایشان که کلمه فرانسوی فراز را که بمعنای جمله است همچون دیگر افاضل ناآشنا به معارف غربی این دیار مصرف می کنند....). آیا اینها نمیتواند که دلیل باشد که آقای داوران نقادی علمی را از یک کتاب فنی را در نظر ندارند بلکه در زیر چهره نقد نویسی اغراض دیگری را دنبال می کنند؟ در اینجا من در صدد نیستم به مقاله آقای داوران بطور تفصیل پاسخ دهم و این آخرین یادداشتی است که درین باره به روزنامه کیهان می فرستم ولی از آنجا که تنها موضوع شخص من یا کتاب من مطرح نیست بلکه یک فرهنگ مقدس و بزرگ مطرح است باین وسیله آقای داوران را بیک مناظره تلویزیونی دعوت می کنم تا معلوم شود منطق اسلام پاک و راستین کدام است و متفکران اصالت گرای ما چگونه در مقابل یونان قدیم و غرب جدید در مساله معرفت ایستاده اند؟ و نیز معلوم گردد آن عرفانی که شما طرفدارش هستید و بقول خودتان، ابن عربی صوفی حوزه آن را تشکیل داده با قرآن مبین که کلام الهی است چه تفاوتی و اختلافی دارد؟

البته من میدانم که افکار شما از کجا اخذ شده و با به اندیشه ها و کمک فکری چه کسی بجنگ حقیر آمده اید چنانکه خود تصریح فرموده اید: (نویسنده بر اساس آنچه که اجمالا ازحضور یکساله خود در مجالس سخنرانیهای جناب آقای دکتر فردید دریافته و با توجه به یادداشتهائی که از درسهای ایشان فراهم آورده بسراغ کتاب آقای طباطبائی رفته است) و با توجه به اینکه جابجا در پاسخ من از سخنان ایشان ایراداتی آورده ایدخیلی مایلم که استاد محترمتان نیز در این مناظره تلویزیونی شرکت کرده و حضور داشته باند تا سخن جنابعالی را بکمال برسانند

امیدوارم مسئولین سازمان رادیو تلویزیون نیز در این هنگام که از آزادی اندیشه و بحث مناظره و انقلاب فرهنگی سخن بسیار میرود دریغ نورزند و امکان این مناظره را بمنظور نزدیکتر شدن به فرهنگ رفیع و عظیم اسلام بما بدهند، والسلام

                                                                                           تجریش، مصطفی حسینی طباطبائی

مدتی است که درباره استاد دکتر سید احمد فردید موضوعی مطرح میشود مبنی بر اینکه وی بواسطه هانری کربن با هیدگر آشنا شده و تفسیر فردید از هیدگر تحت تاثیر تفسیر عرفانی هانری کربن از هیدگر بوده است. تا آنجاکه من اطلاع دارم دکتر بیژن عبدالکریمی بیشتر این موضوع را مطرح میکند که یکبار هم دکتر احسان شریعتی متذکر شد که آشنائی فردید با هیدگر (باستناد مقالات از کانت تا هیدگر که قسمت اول آن در شماره اسفند ماه سال 1323 ماهنامه سحن منتشر شده) به قبل از ورود کربن به ایران(سال 1946) مربوط میشود. اما اخیرا (30/7/1388)در روزنامه همشهری مطلبی با عنوان "زائرغربی در ایران" نوشته مارک کرادو(از دپارتمان تاریخ دانشگاه فریزر ونکوور کانادا) به ترجمه منوچهر دین پرست منتشر شده که جنبه دیگری به این موضوع داده است. همه آنچه که درباره فردید در این نوشته آمده بشرح زیر است:

"تاثیر استدلالی گسترده تر نقد هیدگری کربن از غرب در بحثی با نام "غربزدگی" دیده میشود. در دهه های 1960 و 1970 این مفهوم با اندیشمند چپ گرائی به نام جلال آل احمد منتشر شد و عکس العمل گسترده ای را بین ایرانیان برای مقابله با تاثیر فرهنگ و اجتماع غرب بر ایران ساماندهی کرد................هرچند آل احمد را میتوان پدر گفتمان ضد غربگرائی (با اثر غربزدگی اش) دانست اما مفهوم نظری این مبحث برای نخستین بار توسط احمد فردید – استاد فلسفه آلمانی دانشگاه تهران – مطرح شد.

فردید در دهه 60 از سوی نصر به تدریس فلسفه تطبیقی منصوب شد. او به ارزش گفتگوی فلسفی بین شرق و غرب آگاه بود و به فایده به کارگیری تحلیل تاریخی – فلسفی هیدگری می اندیشید و همچون هیدگر از اصطلاحات فلسفی به زبان یونانی بهره می برد. او به طرح واژه "dysiplexia" دست زد ، "dysis" به معنای غرب، "plxia" به معنای "ورود" و ترکیب این دو کلمه به معنای غربزدگی. او این واژه را بر اساس نقد متافیزیک هیدگر از تسلط منطق صوری در معرفت شناسی غربی گرفته است. هیدگر معتقد است بعد از افلاطون و ارسطو کم کم هستی فراموش شده و منطق صوری حاکم شده است (با مفهوم افلاطونی ایده یا اوسیای ارسطو). فردید در کنار بهره گیری از نقد فلسفه غرب هیدگر، با تامل بر آثار کربن و نصر به طرح ایدئالهای معنوی در فلسفه سنتی ایرانی پرداخت. مباحث فردید بطور مشخص منعکس کننده کربن بود، نه بدلیل نگاهی که به هیدگر دارد بلکه به سبب اینکه کربن معتقد بود فلسفه ایرانی در مقابل این مغلطه منطق گرای غرب که انسان به مثابه یک دانای کل و جهان بیرون به مثابه موضوع مورد مطالعه است، تسلیم نشده است. از نظر فردید شرق هیچگاه دوگانگیهائی همچون "تفکر/ بودن" و "سوژه/ ابژه" را تجربه نکرده است. در این بحث تاریخی او نشان داد که تصریح کربن و نصر به این معنا استوار است. پوزیتیوگرائی پسا روشنفکری اروپائی، سنت ایرانی مابعدالطبیعه اشراقی را از میدان بیرون نرانده است. با اینکه هدف فردید شکل دهی غربزدگی مورد نظر گفتمان خصمانه ضد غرب گرائی آل احمد نبود اما کاتالیزوری برای نقد غرب گرائی تکنولوژیک در ایران فراهم کرد. به عبارت دیگر، نقد فردید بر پایه حملات نصر و کربن به مدرنیسم شکل گرفت و ارتباط چندانی به تفکرات آل احمد نداشت. درپی صحبتهای فردید و جلال آل احمد، دانشمندانی که مروج مدلهای غربی مدرنیسم بودند با عنوان غربزده شناخته شدند. نقد فردید از "بیماری غرب" بدون حمایت نصر و همچنین اتکائی که به قدرت فکری و فلسفی هیدگر و کربن داشت امکان پذیر نبود. در این زمان محمدرضا پهلوی که تمام مخالفان رژیم بدون هیچ دادگاهی زندانی می شدند فردید بدلیل حمایتهای نصر از چنین مشکلاتی در امان ماند"

نسبتهائی در این نوشته به استاد فردید داده شده که اساسا بیربط است:

"او(فردید) به ارزش گفتگوی فلسفی بین شرق و غرب آگاه بود"

"فردید در کنار بهره گیری از نقد فلسفه غرب هیدگر، با تامل بر آثار کربن و نصر به طرح ایدئالهای معنوی در فلسفه سنتی ایرانی پرداخت"

"در این بحث تاریخی او(فردید) نشان داد که تصریح کربن و نصر به این معنا استوار است"

"نقد فردید بر پایه حملات نصر و کربن به مدرنیسم شکل گرفت"

در حالیکه در سخنان فردید از نصر و کربن و فعالیتهای فکری این دوجز به انتقاد یاد نشده است. با این وجود می بینیم که در همین چند سطر سعی فراوانی شده که فردید تابع نصر و کربن معرفی و نظریه "غربزدگی" که فردید حدود چهل سال درباره آن سخن گفته و شرح و بسط میداد تحت تاثیر این دو قلمداد شود. نگارنده چندان از عهده بر نمی آید که در مورد تباین " حکمت انسی" که فردید از آن دفاع میکرد و "سنت ایرانی مابعدالطبیعه اشراقی" مورد اشاره این نوشته چیزی بنویسد، اما از آنجا که بنظر میرسد نویسنده این نوشته و سایر کسانی که مطالب مشابهی را مطرح می کنند دانسته ویا ندانسته میخواهند بذری را که فردید افشانده است پامال نمایند، برخود لازم دید مطالبی از استاد فردید درباره هانری کربن نقل کند. حرف اصلی فردید در این مطالب "فراماسون"بودن هانری کربن است، که با توجه به اینکه وی خود را طبق همین نوشته روزنامه همشهری منتقد مدرنیته و مدافع "فلسفه سنتی ایرانی" و "خلق اسلام مدرن ایرانی" معرفی می کند لاجرم باید وی را فراماسونی "نهانروش" دانست. حالا اینکه گفتگو کنندگان با کربن و همکاران وی از علامه طباطبائی تا سیدحسین نصر وداریوش شایگان و سید جلال الدین آشتیانی و محمد معین و مهدی محقق و محمد مکری و کریم مجتهدی و عیسی سپهبدی و هوشنگ بشارت و ذوالمجد و شهید مطهری و ....تا چه حد توجه به مسائلی که مورد توجه فردید بوده داشته اند، برای نگارنده روشن نیست. البته فردید خود نیز با کربن ارتباط  داشته ، در سال 1325 و قبل از سفر فرنگ در مورد ترجمه "محرکهای زردشتی در فلسفه اشراق" و در بازگشت از اروپا اطلاع مستندی در دست نیست اما اشاراتی در این باره شده است.

آخرین حضور فردید در منظر عام شرکت وی در سمینار "کنگاشی در اندیشه جلال آل احمد" است که در بیست یکم اسفند 1369 در تالار علامه امینی دانشگاه تهران برگزار شده است.

فردید در این سمینار در حالیکه بیش از هشتاد سال سن داشته است همچنان پرشور سخن گفته که البته با آنچه معمولا در چنین مراسمی میشنویم و عمدتا جنبه تعریف و تعارف دارد متفاوت است. استاد فردید در قسمتی از این سخنرانی چنین می گوید:

"الآن غربی ها تمام جهان را می روند جستجو و پژوهش میکنند –دائرة المعارف مینوسند و همه و همه مظهر اسمی هستند که میرود به اسم دوره جدید، که مدارش بر موضوعیت نفسانی و نفس اماره است –حوالت چنین است – و شروع می کنند به حرف زدن، اسلامش باشد یا غیر اسلام باشد. بعضی ها، بگذریم ندانسته میگویند، {بعضی ها} دانسته، اینها جاسوسند.

حالا بنده چند تا کتاب دارم اینجا. یک کتابی، یک صفحه ای برایتان بگویم ، این فرهنگ فراماسونری است. ببینیند چقدر است! – و واقعا – عده زیادی نوشته اند و بی طرفانه هم هست.

فراماسون! ، همیشه از سی سال به اینطرف، ماسونی و یهودی، یهودی و ماسونی، یهودی و ماسونی زدگی، اصل حرف من است اگر شنیده باشید.

یهودی و ماسونی زدگی، ماسونی و یهودی زد گی که با مشروطه شروع میشود.

ته دیگ که سفت و سیاه شد به فارسی میگویند "بقران" و "بکران". من این یهودی و ماسونی زدگی را – قبلا در خودم – حکم بقران می دانم. چی هست که میخواهید پاک کنید و تهذیب نفس کنید؟ چنانکه بارها خمینی بزرگ – خمینی فقید – بیان فرمودند. مگر کار آسانی است که انسان در این غربزدگی مضاعف جهان – که در بحران است خوشبختانه – خودش را بتواند تهذیب کند. گاهی هم یکدفعه خدا – اینها دیگر حوالت است – مشیت خدا بر این قرار می گیرد. یک انسانی که ممکن است سواد هم نداشته باشد، انسان نگاه می کند می بیند مهذب شد. بعدش میرود تزکیه.

حالا می آیم سر این{کتاب}. این فرهنگ فراماسونری است. حالا ببینید، هانری کربن در شش تا لژبوده – بخوانم برایتان – دانه دانه لژهاشو گفته. من همیشه.....{چند جمله در باره آل احمد}..... این آقا در شش لژبوده، یک دستش شیعه بود، یک دستش اسماعیلیه. آقاخان که میدانید کی هست و کی بود. آقا بار سنگین غربزدگی مضاعف جدید با این انقلاب اسلامی – و فریاد میزنم – و با خمینی است که سخت مبانی اش به تزلزل افتاده، ولی "بقران" که هست و "بکران". خود من – ببینید دارم فریاد می زنم – این فریاد را بخودم می گویم، فریادی که نیچه در برهوت میزند، به خودم اول فریاد می زنم، در این برهوت نیهیلیسم، برهوت غربزدگی مضاعف. چرا می گویم مضاعف؟ در اینجا نه تنها هانری کربن و شش لژ، لژهای دیگری که در اسلام آمده، یکی یکی گفته است دیگر اسم نمی برم. بنده میخواهم بگویم یکی از لژی خارج میشود میرود به لژ دیگر بعد می گوید: آقایان اتحاد در اسلام چیست؟ غربی قانون دارد، غربیها برقره دارند، قانون دارند، ترقی کرده اند ما هم برقره غربی پیدا کنیم. نگاه کنید؟ اسم نمیبرم لابد بعضی ها انتقال پیدا کرد ذهنتان"

چند جمله زیر هم درباره هانری کربن در "دیدار فرهی و فتوحات آخرالزمان" آمده است:

"گاهی اوقات می شود ملاصدرا را برای حفظ وضع موجود وسیله قرار داد، در حالی که ملاصدرای دیروز غیر از ملاصدرای امروز است. یکی از کسانی که آنرا در مقابل دیالکتیک قرار می دهد هانری کربن است"(صفحه 34)

"یکی از مسائل استعمار و کفر و طاغوت زدگی مضاعف جدید همین مستشرقین اند. این مستشرقین را جد گرفته اند. هانری کربن را مثال می زنم. اول فکر می کردم او آدم ساده ای باشد ولی بعد فهمیدم که این آقا فراماسون است و اساسا مامور بود و در عین حال از شیعه دفاع می کرد"(صفحه 135)

"اگر امروز کسی از ملاصدرا به شیوه هانری کربن دفاع کند، از غرب دفاع می کند"(صفحه 233)

"من به علم الاسماء تاریخی میروم و مشاهده می کنم که هانری کربن یهودی و فراماسون و صهیونیسم زده است و حالا می آیند به من می گویند، می بینم درست است"(صفحه279)

"بعدا با هانری کربن است که فلک به سراغ صدرالدین شیرازی می آید.........بلکه اینها خدمتگزاران صهیونیت و یهودیت و ماسونیت بودند . مانند امال هانری کربن و این انجمن شاهنشاهی فلسفه و تقدیر هانری کربن توسط دربار و ......."(صفحه 405)